કાવ્યસંગ્રહઃ ‘અહીં જ બધું’-દેવિકા રાહુલ ધ્રુવઃ આસ્વાદઃ જયશ્રી મરચંટ
દેવિકા રાહુલ ધ્રુવના ‘અહીં જ બધું…’ને માત્ર કાવ્યોનો સંગ્રહ નહીં, પણ એક લાંબી સર્જનયાત્રાનો ભાવનકશો છે. કવયિત્રી પોતે જ આ સંગ્રહને “સમયની ધારે-ધારે ચાલતી સંવેદનાઓની સજાવટ” કહે છે; તેમાં ૨૦૧૭ પછીનાં નવાં ગીતો, ગઝલો, મુક્તકો અને અછાંદસ સહિત ઑગસ્ટ ૨૦૨૩ સુધીની રચનાઓનો સમાવેશ થયો છે.
ક્યારેક કવિ કોઈ નવી દુનિયા શોધવા નીકળે છે, તો ક્યારેક વર્ષોની યાત્રા પછી તેને અચાનક સમજાય છે કે જેની શોધમાં આટલું ફર્યા તે તો અહીં જ હતું—પોતાની આસપાસ, પોતાના સંબંધોમાં, પ્રકૃતિમાં, સ્મૃતિમાં અને સૌથી વધારે પોતાની ભીતર. દેવિકા રાહુલ ધ્રુવના કાવ્યસંગ્રહનું શીર્ષક ‘અહીં જ બધું…’ આ બીજી અનુભૂતિમાંથી ઊગેલી લીલાશભરી ભીનાશ છે. આ ‘અહીં’ કોઈ ભૌગોલિક સ્થળ નથી. તે એક સંવેદનશીલ ભાવવિશ્વનો સતત ધબકતો ચેતનાપ્રદેશ છે.
એમાં વતન પણ છે અને વિદેશ પણ; મા પણ છે અને મિત્ર પણ; બાળપણ છે, ઘર છે, વૃક્ષ છે, વરસાદ છે, મોબાઇલ છે, ઝૂમ છે, GPS છે, કોરોના છે; પ્રેમ છે, વિયોગ છે, એકલતા છે અને ઈશ્વર પણ છે. એટલે ‘અહીં બધું’ શબ્દો એ માત્ર બહુવિધ વિષયોનો સંકેત નથી—પણ આ બધાં સાથે થયેલાં સૂક્ષ્મ અનુસંધાનની હૂંફ સાથે, ‘આજના’ જીવનને સમગ્રતાથી સ્વીકારીને કવિચેતના, પૂર્ણતાથી જીવવાનું એલાન કરે છે.
કવયિત્રીની ઈશ્વરની શોધ મંદિર-મસ્જિદ, સ્વદેશ-પરદેશ અને મીરાં-શબરી સુધી વિસ્તરે છે—
“ક્યાં, ક્યાં નથી શોધ્યો તને, તનમન થકી મળવા તને.” અને અંતે કદાચ આ શોધ જ સંગ્રહના શીર્ષક પાસે આવીને કહે છે—જે શોધવાનું હતું તે ‘અહીં જ’ હતું.
નરસિંહ મહેતાનું અધ્યાત્મ પણ આખરે આ જ દિશામાં જાય છે—“અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ.”
દેવિકાબહેનની કવિતા આ તત્ત્વજ્ઞાનનું મથંન જીવન-અનુભૂતિનું નવનીત પામવા કરે છે.
વેદના, વાત, વજૂદ અને વ્યવહારમાંથી સ્વયંભૂ નીકળેલી કવિતા લાગણીતંત્રને ઝણઝણાવી જાય ત્યારે સંવેદનાનો ઉદ્ભવ થાય છે અને એમાંથી જન્મેલી કવિતાની છાપ ભાવકના મન પર લાંબા સમય સુધી રહે છે. આ સમસ્ત સંગ્રહમાં સંવેદનાની નિરંતર હાજરી સ્વયં મુખ્ય પાત્ર – Protagonist છે, એટલે જ કવયિત્રી માટે કવિતા કોઈ ભાષાકીય કસરત નથી. કોઈ દૃશ્ય, વસ્તુ, વ્યક્તિ કે સ્મૃતિ હૃદયને અડે અને ત્યાંથી શબ્દ ઊગે—એ જ તેમની સર્જનપ્રક્રિયા છે.
આથી સામાન્ય વસ્તુઓ પણ એમની પાસે અસામાન્ય ભાવમૂલ્ય ધારણ કરે છે. જૂની ઘંટી માત્ર ઘરવપરાશની વસ્તુ નથી રહેતી. તેમાં બા, ઘર અને સમય દળાવા માંડે છે—
“વર્ષો જૂની થાળાવાળી, બાની ઘંટી, મનને દળવા બેઠી…
મૂઠી ધાન સ્મરણોનાં ઓરી, સમય ભરડવા બેઠી.”
‘મૂઠી ધાન સ્મરણોનાં’—અમૂર્ત ‘સ્મરણ’ને સ્પર્શી શકાય એવા ‘ધાન’માં ફેરવી દેવું અને પછી સમયને ઘંટીમાં દળાતો અનુભવવો—અહીં ઘરેલું વસ્તુ વહેતા વખતનું પ્રતીક બની જાય છે.
આ બહારથી અંદરની મુસાફરીમાં, બહારનું જગત “ખુલ જા સિમસિમ” કહીને અંતર્જગતનું દ્વાર નીરવતાથી ખોલી નાખે છે અને Basically, બહારનું ભ્રમણ કરતાં કરતાં અનાયાસે અંદરની ઝાંખી થવા માડે છે.
આ સંગ્રહમાં સૌથી સતત વહેતું તત્ત્વ કદાચ સમય છે, જે મુખ્ય પાત્ર – કથાનાયક- કદાચ અહીં ‘કવિતાનાયક’ – સંવેદનાની સાથે તાલ અને લય મિલાવીને ચાલે છે. આથી જ્યાં સમયની પ્રતિકૂળતા આવે છે, ત્યાં વેદનાની ટીસ થાય છે, પણ તે સમયને Antagonist – ખલનાયક – કહીએ એવી નિર્દય નથી. સમય ક્યાંક વૃદ્ધત્વ છે, ક્યાંક સ્મૃતિ છે, ક્યાંક મૃત્યુ છે, ક્યાંક પરિવર્તન છે અને ક્યાંક જીવનના શાશ્વત નિયમનું નામ.
અને આગળ—
“સમય તો ક્ષણક્ષણની સમજ છે,
ઈશ્વરના સામર્થ્યનો અંશ છે.”
અહીં સમય સામે ફરિયાદ કરતાં વધુ સમયને સમજવાની મથામણ છે.
‘નિયમ એટલે?!’માં એ જ વિચાર અત્યંત સાદી ભાષામાં આવે છે—સવાર પછી રાત, વસંત પછી પાનખર, ખીલવું અને ખરવું, આવવું અને જવું; અંતે આ જ તો જિંદગીનો નિયમ છે, એની સ્વીકૃતિ આવે છે.
આ ભાવમાં ભગવદ્ગીતાના સાંખ્યયોગ, અધ્યાય ૨ નો શ્લોક ૨૭મો યાદ આવે છેઃ जातस्यहिध्रुवोमृत्युर्ध्रुवंजन्ममृतस्यच। तस्मादपरिहार्येऽर्थेनत्वंशोचितुमर्हसि॥२७॥
પણ અહીં એક ભયસ્થાન છે, જે કવયિત્રી દરેક વખતે સહેલાઈથી પાર કરી શકતાં નથી. તેમની કવિતામાં ઘણી વાર ચિંતન સહજપણે થતી વાતચીતની જેમ આવે છે ત્યારે ત્યાં કવિતા સહેજ રૂંધાઈ જતી હોય એવું લાગે છે. પણ, એની બીજી બાજુ જોઈએ તો આ જ કારણે સરેરાશે આ ચિંતન ખૂબ ભારે ન બનતાં વાચક સુધી સીધેસીધું પહોંચે છે પણ કહી શકાય કે, કાવ્યત્વનો ભોગ અજાણતાં લેવાય છે, એવો છાનો કચવાટ વાઙ્મયતામાં ઝીણોઝીણો ક્યાંકક્યાંક વ્યક્ત થઈ જાય છે.
દેવિકાબહેનની કવિતામાં અતીત અને સ્મૃતિ : જે વીતી ગયું તે ક્યાં જાય છે- એનું વિસ્મય બાળસહજ નિર્દોષતાથી આવે છે અને આથી જ, ક્યાંય કશું છૂટી ગયાનો અફસોસ નથી પણ જે છે, તેનો સહજ સ્વીકાર છે અને આ બહુ મોટી વાત છે.
કવયિત્રી જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં, અતીતના આગળા ખોલે છે કે તરત જ, અદૃશ્ય અને નીરવ પગલે પીછો કરતો અતીત એમની સમક્ષ આકૃત થઈ જાય છે.
“સ્મૃતિનાં દ્વાર જરા ખોલ્યાં ન ખોલ્યાં,
પડછાયા તમારા પરખાયા…”
અતીતનું આ પુનરાગમન અહીં સમગ્ર સર્જનમાં અનેક રૂપે થાય છે—બાળપણ, જૂનું ઘર, મા, મિત્ર, વતન, ઘરનાં સાધનો અને ઉત્સવોમાં. ખાસ કરીને **‘ઝીણી વેદના’**માં માતાનું સ્મરણ અત્યંત સાદગીથી આવે છે—
“માર્ચનો મહિનો ફરે ને મા મને બહુ યાદ આવે,
એક ઝીણી વેદના હૈયું હલાવી બહાર આવે.”
અહીં ‘ઝીણી’ શબ્દ, ‘શોક મોટેથી ચીસ પાડતો નથી, પણ અંદરથી હળવેથી ઊઠે છે. વસંત બહાર ખીલી છે, પણ મનમાં પાન ખરે છે—આ વિરોધ કાવ્યને વધુ કરુણ બનાવે છે.
પણ ઘર છોડ્યા પછી સમજાતી ‘ઘર’ની વ્યાપકતા પ્રતીતિ આપે છે કે ઘર ઈંટ-પથ્થર નથી; તે સ્મૃતિઓની જીવંત સ્થાપત્યરચના છે.
અહીં શાહિદ કબીરની ગઝલનો શેર યાદ આવે છેઃ
“બાંધ રખા હૈ કિસી સોચને ઘર સે હમકો
વર્ના અપના દરોદિવાર સે રિશ્તા કયા હૈ”
કવિ માટે કુદરતના દરેક તત્ત્વો વર્ણનનો વિષય બનીને અટકતાં નથી. અહીં સૂરજ પૂછે છે. પવન સ્પર્શે છે. વૃક્ષ વાત કરે છે. વરસાદ સ્મૃતિ જગાડે છે. પાંદડું જીવન સમજાવે છે. જૂનું ઘર છોડવાની ક્ષણે સૂરજ જાણે જીવંત સ્વજન બની પૂછે છે— “કાલે હું કોને સ્મિત આપીશ?” આ anthropomorphism—પ્રકૃતિનું માનવીકરણ—કવયિત્રીની સહજ અભિવ્યક્તિ છે.
વૃક્ષવિનાશ અંગેની ‘અધૂરું કથન’માં તો વૃક્ષ માત્ર પર્યાવરણનું પ્રતીક નથી; તે પેઢીઓની સ્મૃતિનો સાક્ષી છે. કરવત વૃક્ષને જ નથી કાપતી—માનવીના સામૂહિક અતીતને પણ કાપે છે.
આ પ્રકૃતિપ્રેમમાં કલાપીની જાણીતી સંવેદના યાદ આવે—
“જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે, યાદી ભરી ત્યાં આપની.” કવિ માટે ફલો, વાદળો, આભ, આંબાના મોર, યમુનાનો કિનારો – બધાં જ કવિતાના જન્મસ્થાનો છે. દાડમના દાણામાંયે વિસ્મયનો વ્યાપ જુઓઃ
“ખોલું ખોલું ને દિલ અચરજ ભરે, રસભીના દાણાઓ હાથમાં સરે’
એકએક ક્ષણ અને એકએક પડમાં, નકશીદાર કેવી કરામત ઝરે?”
વિદેશવાસી ગુજરાતી સર્જક માટે ‘વતન’ સહજ વિષય છે; પરંતુ કવિની વિશેષતા એ છે કે તેમની વતનભાવના માત્ર nostalgia બની રહેતી નથી. એક તરફ ગુજરાત અને ગુજરાતી ભાષા પ્રત્યેનો ગૌરવ છે, તો બીજી તરફ ધીમેધીમે ઓળખનો પરિઘ વિસ્તરતો જાય છેઃ
‘પૃથ્વી વતન’માં આકાશમાંથી પૃથ્વીને જોતાં પ્રશ્ન ઊઠે છે—
“હું કોણ છું ને ક્યાંનો છું? પ્રશ્નો નકામા લાગતા…”
અને પૃથ્વી આખી જ ‘વતન’ બની જાય છે. આ બહુ મહત્ત્વનું પરિવર્તન છે—ગુજરાત→પરદેશ→પૃથ્વી.
ઉમાશંકર જોશીનું— “વ્યક્તિ મટીને બનું વિશ્વમાનવી” અહીં સહજપણે યાદ આવે.
વિદેશવાસે કવયિત્રીની ગુજરાતી ઓળખને ઓગાળી નથી; ઊલટું, તેને વધુ સજાગ બનાવી છે અને વિશ્વનાગરિકતાની દિશામાં પણ વિસ્તારી છે.
આ સંગ્રહની એક મજાની વિશેષતા એ છે કે કવયિત્રી કવિતાને માત્ર ચંદ્ર, ફૂલ, વરસાદ અને પ્રેમ સુધી સીમિત રાખતાં નથી. મોબાઇલ, GPS, રિમોટ કન્ટ્રોલ, Zoom, ‘Save the Date’, Covid test—આ બધું કાવ્યમાં પ્રવેશે છે. આધુનિક જીવનનાં આ ઉપકરણોને કાવ્યવિષય બનાવવાની તેમની રીતમાં ક્યારેક હળવું હાસ્ય છે, ક્યારેક વ્યંગ છે અને ક્યારેક ગંભીર તત્ત્વચિંતન. ‘GPS’માં માણસ આખું જીવન રસ્તો શોધતો રહે છે અને અંતે ખબર પડે છે—
“જન્મની સાથે જ
‘જીપીએસ’ તો ભીતર જ હતું!!”
અહીં GPS આધુનિક ઉપકરણમાંથી અચાનક અંતરાત્માનું રૂપક બની જાય છે.
‘કવિતાને કોરોના’માં તો સમયની કરુણ વાસ્તવિકતાને હળવા વ્યંગથી પકડે છે—
“લાગી ગ્યો છે, કોરોના, કવિતાને,
એનો ‘કોવિડ ટેસ્ટ’ કોઈ તો કરાવો.”
આવી રચનાઓ શાશ્વત કવિતાની ઊંચાઈનો દાવો કરતી નથી; પરંતુ તે પોતાના સમયની નોંધ જરૂર બને છે. આ પણ કાવ્યનું એક અગત્યનું કામ છે.
આટલા વિષયવૈવિધ્ય છતાં ‘અહીં જ બધું…’નું કેન્દ્ર શોધવું હોય તો કદાચ એક શબ્દ પૂરતો છે—સંબંધ. મા, મિત્ર, જીવનસાથી, સંતાન, માનસપુત્રી, વતન, પ્રકૃતિ અને પરમાત્મા—બધાની વચ્ચે કોઈ અદૃશ્ય તાર કવયિત્રીને જોડતો રહે છે. આથી એકલતા પણ તેમની કવિતામાં સંપૂર્ણ નિર્જન નથી. સંબંધ તૂટે તો સ્મૃતિ રહે છે. માણસ જાય તો પગરવ રહે છે.
ઘર છૂટે તો સૂરજ સાથે ચાલે છે. રસ્તો ભૂલાય તો ભીતરનું GPS રહે છે.
કવયિત્રી કોઈ છોછ વિના લખી શકે છે—“ખુશી મળે ‘દેવી’ બધે, એ વ્હેંચવાની હોય છે.” આ એક પંક્તિ સંબંધો માટે ઘણું બધું કહી જાય છે.
આ સંગ્રહનું આધ્યાત્મ સંપ્રદાયપરસ્ત કરતાં વધારે અનુભૂતિપરસ્ત છે. મીરાં-શબરી, ગીતા, મંદિર, ઈશ્વર અને અંતરાત્મા એમની કવિતાઓમાં પોતાની જગાએ જરાયે આયાસ વિના સહજતાથી આવે છે.
‘દર્પણ’માં કવયિત્રી બહારનું રૂપ બતાવતો અરીસો નથી માગતી—“કોઈ એવું દર્પણ લઈ આવે, જે અંતરનું રૂપ ધરી આપે.” આ કાવ્યસંગ્રહની ભીતરની યાત્રા સમજવા આ પંક્તિ ચાવીરૂપ છે.
કબીરનું પ્રસિદ્ધ પદ અહીં અનાયાસ યાદ આવે— “मोकोकहाँढूँढेरेबन्दे,मैंतोतेरेपासमें।” ‘અહીં જ બધું…’ના શીર્ષક અને કબીરના “પાસ મેં” વચ્ચે એક સુંદર આધ્યાત્મિક સેતુ રચાય છે. જેને બહાર શોધતા હતા, તે અંતે ભીતર મળે—આ સંગ્રહની અનેક રચનાઓમાં આ અનુભવ જુદાજુદા રૂપે ઊગે છે.
નીચેની પંક્તિઓ વાંચતાં થાય છે કે કવિતા લખ્યા પછી, અધ્યાત્મનો સંદર્ભ આવે ત્યારે કવયિત્રી એનાથી અળગાં થઈને, પોતાને Higher Being ને શરણે ધરી દે છે
“ગોવર્ધન પર્વતને આંગળીએ ઝીલી
લીધા ઉગારી તેં ગોકુળવાસી
નરસિંહ, પ્રહ્લાદ ને કેવટની નાવડી
દ્રૌપદી અને શબરી અનેક લીધાં તારી!”
અહીં ન કહેવાયેલાં ભાવો વાચક સુધી પહોંચે છે કે, “બધાંને તાર્યાં, મારો વારો ક્યારે?”
કવિશ્રી સુરેશભાઈ દલાલની પ્રાર્થના પર અંશતઃ આધારિત રચનામાં પણ ઈશ્વરની આરતને અંતરના કોડિયે પ્રગટાવે છેઃ
“ઊજાસ પથરાયો અંતરના કોડિયે
જેમ શબરીને રામ મળ્યા વગડે.”
અહીં રવિ ઉપાધ્યાયની આ પંક્તિઓ યાદ આવી જાય છેઃ
“યુગોથી મીટ માંડવી તપ એનું નામ છે
શ્રી રામને જમાડવા શબરી થવું પડે !”
અદમ ટંકારવી યોગ્ય રીતે નોંધે છે કે દેવિકાબહેનની ગઝલોમાં સંવેદનાનું સંક્રમણ અને ગોષ્ઠીની શૈલી જોવા મળે છે. સંગ્રહ અંગેની તેમની નોંધમાં કવિતાને “પ્રબળ લાગણીના ઉછાળ” સાથે સાંકળવામાં આવી છે. જીવનની ક્ષણભંગુરતા વ્યક્ત કરતો આ શેર જુઓ—
“કાલ, આજ, આવતીકાલે, શું લીલા છે બધી આ?
નીકળી ‘છે’ની ગલીથી ‘હતાં’ થતાં ક્યાં વાર લાગે?”
‘છે’થી ‘હતાં’—માત્ર બે ક્રિયાપદો વચ્ચે આખું જીવન સમાઈ ગયું! આ પ્રકારની ભાષાકીય ચમત્કૃતિ ગઝલને માંજીને ચકચકતી કરે છે. તો, ક્યાંક કવયિત્રીની કલ્પના એકદમ તીક્ષ્ણ તીર જેવો કટાક્ષ વિધાતાને પણ કરે છેઃ
“થાય છે મનમાં કે પૃથ્વી ગોળ શાને થઈ હશે?
કોઈને રોવાને ખૂણો એક હોવો જોઈએ.”
પૃથ્વીની ભૂમિતિ અચાનક માનવીના દુઃખની ભૂગોળનો સમાવેશ કરી શકતી નથી બની જાય છે.
કવિ પુરાણોના પાત્રોને કેવી સહેલાઈથી ગઝલમાં બિરાજમાન કરે છે એ જુઓઃ
“સાચી અગર એ વાત હો તો જો, જરુરત આજ પણ છે’
દુર્યોધનો, દુઃશાસનો ને છે શકુનિ આજ પણ માથાં ફરેલ”
કવયિત્રી ગઝલમાં ખીલે છે અને કલમનાં ઓજસ પાથરીને વાચકના અંતરમનને અજવાળે છે. એમની ગઝલો ક્યાંક ક્યાંક, જ્યારે ઈશ્કેહકીકી અને ઈશ્કેમિજાજી, બેઉની વચ્ચેથી સિફતથી સરકી જઈને જ્યારે સૂફીપણાંના આંગણે જઈ ચડે છે ત્યારે મૂઠ્ઠી ઊંચેરી બની જાય છે.
આટલા વિશાળ સંગ્રહનું મૂલ્યાંકન કરતાં તેની મર્યાદાઓ અવગણવી યોગ્ય નહીં ગણાય. દેવિકા ધ્રુવ ઘણી વખત એક ઉત્તમ કાવ્યાત્મક ચિત્ર સુધી પહોંચી જાય છે, પરંતુ ત્યાર પછી તેના અર્થને ફરી સમજાવે છે. આ વધારાનું સ્પષ્ટીકરણ ક્યારેક કવિતાની વ્યંજના ઘટાડે છે. ત્યાં ભાવક માટે રહસ્યની જગ્યા થોડી ઓછી રહે છે. રાવજી પટેલની “હણહણતી મેં સાંભળી સુવાસ” પછી કવિ અર્થ સમજાવતો નથી.
ક્યાંક કાવ્યપંક્તિ સુવાક્યની નજીક પહોંચી જાય છે; ક્યાંક સીધો જીવનબોધ કાવ્યની ધ્વનિક્ષમતાને થોડો ઓછો કરે છે. જ્યાં કવયિત્રી ઓછું કહે છે, ત્યાં ઘણીવાર કવિતા પોતાની વાત સામ્રાજ્ઞીની ભૂમિકા ઉન્નત શિરે ભજવી જાય છે.
આ મર્યાદા સાથે પણ,તેમની ભાષામાં ગુજરાતી ઘરઆંગણાની હૂંફ છે. તેમની કવિતા કહેતી નથી—“મારી ભાષાની ભવ્યતા જુઓ.” એ તો કહે છે—“આવો, મારી પાસે બેસો; તો હું એક મજાની વાત માંડું.”
અને અંતે, અહીં કબીરની પંક્તિના પડઘા ફરી સંભળાય— “मोकोकहाँढूँढेरेबन्दे,मैंतोतेरेपासमें।”
દેવિકા રાહુલ ધ્રુવનો આ સંગ્રહ કાવ્યપ્રયોગોની ચકાચૌંધ કરતાં જીવેલા જીવનની ઉષ્માથી વધુ યાદ રહી જાય છે. તેમાં કાવ્ય છે, સ્મૃતિનો આલ્બમ, આત્મસંવાદ, પ્રાર્થના, વ્યંગ અને સમય સામે ઊભેલા મનુષ્યનું મૌનસભર વિસ્મય અને અંતે વિસ્મયસભર મૌન ભાવકના ચેતોવિસ્તારનો કબજો લઈ લે છે..
કદાચ આ સંગ્રહનો સૌથી મોટો સંદેશ એટલો જ છે—માણસ આખું જીવન સુખ, પ્રેમ, ઈશ્વર, ઘર અને પોતાની જાતને દૂર દૂર શોધતો રહે છે; પછી કોઈ એક ક્ષણે ભીતરની બારી ખૂલે છે અને સમજાય છે—
જેની શોધ હતી,
જેને જીવનભર નામ આપતાં રહ્યાં,
જેને ક્યારેક વતન, ક્યારેક પ્રેમ, ક્યારેક ઈશ્વર અને ક્યારેક કવિતા કહ્યું—
તે બધું અહીં જ હતું. અહીં જ બધું…
તા. ૨૨મી ઑગષ્ટને શનિવારના રોજ, હ્યુસ્ટનના શારદા-અંબા મંદિરમાં એક સુંદર કાર્યક્રમ યોજાઈ ગયો. ખળખળ વહેતી સરિતાના કલકલ નિનાદ સમો એ પ્રસંગ હતો. હ્યુસ્ટનની ગુજરાતી સાહિત્ય સરિતાના પચીસ વર્ષની ઉજવણીનો એટલે કે, ‘રજત જયંતી’નો ઉત્સવ હતો.
ઉનાળાની બપોરના ત્રણ વાગ્યાથી સંસ્થાની સમિતિના સભ્યો, સહાયકો અને સેવાભાવીઓની ચહલપહલ ચાલુ થઈ ચૂકી હતી. શરૂઆતમાં અલ્પાહાર અને ચ્હા સાથે શ્રોતાજનોનું સ્વાગત થતું જતું હતું, કાર્યકર્તા અને અન્ય કલાકાર ભાઈ-બહેનો સ્ટેજ પરની વ્યવસ્થામાં મશગુલ હતાં.
નિર્ધારિત સમયે જરૂરી સૂચનાઓની જાહેરાત અને વિનંતી બાદ હૉલના મંચનો મખમલી પડદો ખુલતાંની સાથે સુમધુર સંગીત સાથે સરસ્વતી વંદનાથી કાર્યક્રમની શરૂઆત કરવામાં આવી. તે સાથે જ અતિથિવિશેષ, શ્રીચિન્મયા મિશનના ગુરુવર્ય શ્રી ગૌરાંગ નાણાવટી અને સંસ્થાના સ્થાપક શ્રી દીપક ભટ્ટે દીપ-પ્રાગટ્ય કર્યું. તેમને તથા સંસ્થાના પ્રથમ સભ્ય અને દાતાઓને સંસ્થાના સિક્કાવાળી અને ગુજરાતી અક્ષરોના ભરતકામયુક્ત સુંદર શાલ થકી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. તે જ સમયે સંસ્થાના એક નવા સભ્ય શ્રી ઓમપ્રકાશ ગુપ્તાએ તેમના તાજેતરમાં પ્રકાશિત પુસ્તકની માહિતી આપી.
કાર્યક્રમની શરૂઆત એક સુંદર યોગાનૃત્યથી કરવામાં આવી. રિદ્ધિ દેસાઈએ વિવિધ યોગાસનની મુદ્રાઓ સાથે, ધ્યાનાકર્ષક અંગભંગી અને હાવભાવ દર્શાવી, ગીત સાથે સુંદર રજૂઆત કરી. પ્રમુખ શ્રી નિખિલ મહેતા દ્વારા પ્રસંગોચિત સ્વાગત પ્રવચન બાદ, શ્વેતા શ્રોફે કાર્યક્રમનું સૂકાન આગળ વધાર્યું.
હ્યુસ્ટનના નૃત્ય-કલાકાર ઉમા નગરશેઠ દ્વારા આયોજિત કવિ શ્રી ઉમાશંકર જોશીનુંગીત, “સદા સૌમ્ય શી વૈભવે ગુજરાતી, મળી માતૃભાષા મને ગુજરાતી” પરનું નૃત્ય રજૂ કરવામાં આવ્યું. કલાકાર બહેનોની સુંદર રજૂઆતે સભાજનોને મુગ્ધ કર્યા. નૃત્ય દરમ્યાન પાછળના મોટા ફલક પર શબ્દોને અનુરૂપ,અવની મહેતા દ્વારા સજાવેલ સુંદર 3Dચિત્રોનું આયોજન સૌનું ધ્યાન ખેંચતા હતાં.
ત્યારબાદ સંસ્થાના જ સર્જક દેવિકા ધ્રુવે લખેલ ‘પચ્ચીસમાં પર્વ’નું એક ગીત રજૂ કરવામાં આવ્યું. ગીતના શબ્દો હતાઃ ‘આજ સરિતાને તીરે કાંઈ જામ્યો છે મેળો’, તેનું સ્વરાંકન સંસ્થાના સભ્ય ભાવના દેસાઈએ કર્યું હતું; છ કલાકારો દ્વારા વાજીંત્ર સહિત આ સમૂહગાન કરવામાં આવ્યું.
બે આઈટમોની વચ્ચે સૂત્રધાર દ્વારા ગુજરાતી સાહિત્યની અને કવિઓની વિવિધ વાતો વાતાવરણમાં રસ અને રંગ ભરતી હતી. સભાગૃહમાં વાહ..વાહ.ના ભાવો વ્યક્ત થતા જતા હતા. તે પછી ઉપપ્રમુખ રિદ્ધિ દેસાઈ અને દેવિકા ધ્રુવ દ્વારા સંસ્થાના ૧ થી ૨૫ વર્ષના ઈતિહાસની, સ્થાપના, પ્રગતિ અને પ્રવૃત્તિઓની પાવરપોઈન્ટ થકી ઝલક દર્શાવવામાં આવી, ૨૫ સાહિત્યકારો તરફથી મળેલા શુભેચ્છા-સંદેશ પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા અને નવી પેઢી દ્વારા સાહિત્ય સરિતા અવિરત વહેતી રહે તેવી આશા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી. આ ઉપરાંત સંસ્થાના સ્વર્ગસ્થ પામેલ સર્જકો અને વર્તમાન સર્જકો અંગે પણ જાણકારી આપવામાં આવી.ભારતથી આવેલ સંસ્થાના એક સર્જક અને ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ, શૈલા મુન્શાએ સ્વરચિત ‘જુગલબંધી કરી છે મેં’ એ ગઝલ રજૂ કરી અને પોતાની આ હ્યુસ્ટનની મુલાકાત અંગે ખુશી વ્યક્ત કરી.તે પછીનો ગરબો “મારે પાલવડે બંધાયો જશોદાનો જાયો” પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યું. તેમાં બહેનોની કલામય રજૂઆત જોતાં,આખોયે હૉલ તાળીઓના ગડગડાટથી ગૂંજતો હતો, પ્રેક્ષકો અનેરો આનંદ માણતા હતા.આ સમયે પણ પાછળના મોટા ફલક પર ગરબાના શબ્દોને અનુરૂપ, સજાવેલ સુંદર 3Dચિત્રોનું આયોજન સૌનું ધ્યાન ખેંચતા હતાંઅને માનસપટ પર ઘેરી છાપ ઉપસાવતા હતા.
કાર્યક્રમને વિવિધ રીતે આગળ વધારતા બે એકાંકી નાટકો રજૂ કરવામાં આવ્યા. પ્રથમ એકાંકી ‘ઉઘાડા પગે’ની વાર્તા-વસ્તુમાં મૈત્રીની મિરાત હતી. ત્રણ જ પાત્રો દ્વારા ભજવાયેલા આ નાટકમાં બહુધા નેપથ્યમાંના ‘ઑડિયો’ અને પડદા પરના વાર્તાને અનુરૂપ આબેહૂબ ચિત્રોએ મોટો ભાગ ભજવ્યો. નાટક હૃદયસ્પર્શી રહ્યું.અહીં પણ ફ્લેશબેકનાં ચિત્રોએ અનેરો રંગ રાખ્યો.દરેક કલાકારોએ કુશળતાથી રોલ ભજવ્યો.
ત્યારબાદ ૭૦-૭૫ની ઉંમરની બહેનો દ્વારા એક નૃત્યની રજૂઆત થઈ. જેમાં પગના ઠમકારાને બદલે ચહેરાના ભાવો અને સહજ અમસ્તી અંગભંગી દ્વારા, કવિ શ્રી ધ્રુવ ભટ્ટનું ગીત ‘સાંભળી શકાય નહિ, બોલવું યે બંધ અને કરવાની સંજ્ઞાથી વાત..’ એક અનોખી રીતે, સુંદર સંજ્ઞા-નૃત્ય પ્રસ્તુત કર્યું. સૌએ તાળીઓ થકી ખૂબ જ દાદ આપી.
બીજું એકાંકી નાટક ‘ દસમાંથી દસ’ માં વિદ્વાન પ્રોફેસર, ઘરરખ્ખું ગૃહિણી અને અને તેના શિક્ષક-એમ ત્રણ પાત્રોનું હતું. થોડું રમૂજી અને મર્મભર્યં રહ્યું. રંગભૂમિના અસ્સલ નાટકોના બદલે પાત્રોએ, પોતપોતાની ભૂમિકાને ‘ઑડિયો-વિડીયો’ થકી અભિનયને ઉપસાવી સુપેરે ન્યાય આપ્યો.
સમાપનમાં કલાકારો સહિત, દરેકની વ્યક્તિગત આભારવિધિ થયા બાદ, ભોજન પીરસવામાં આવ્યું અને કાર્યક્રમની પૂર્ણાહૂતિ કરવામાં આવી.
એકંદરે આ કાર્યક્રમ ઘણો સફળ રહ્યો. નોંધનીય એ હતું કે આમાં કોઈ ઝાઝા પ્રવચનો ન હતાં, અતિ સરળતા હતી, માત્ર ૯ જ આઈટમો હતી, પ્રોગ્રામ ન તો લાંબો હતો કે ન ટૂંકો હતો. 3Dચિત્રોનાં ઉચિત આયોજને દરેક આઈટમને મઝાનો ઊઠાવ આપ્યો. એ રીતે રસને જાળવી રાખીને બરાબર બેથી અઢી કલાકમાં જ આ રજતજયંતીનો ઉત્સવ સાહિત્યિક રીતે ઉજવાઈ ગયો જે સૌના મનમાં છવાઈ ગયો. સંસ્થાના સૌ સભ્યોને,આયોજકોને અને સહાયકોને ખૂબ અભિનંદન.
ચક્રો વિશ્વ મહીં ફરે ઋતુ તણાં, આશ્ચર્ય છે નિયતિ
સૌમ્યા શીતલ છે હવા વિહરતી, ફેલાવતી સુરખી
પુષ્પો બે દઈ દિલથી વરી રહ્યાં, હૈયે ભર્યા ભાવથી..
શોભા શેખર સંગ આજ છલકે, રૂડાં ઉરે મંગલમ્ .. (૩)
શ્રદ્ધાથી સરતી છે સપ્તપદી આ, રંગો ખીલે શાનથી,
અર્થો વેદ તણા ઘણા ગહન છે, ખુલે ખરા જ્ઞાનથી
ને મંત્રો મન મંગલાચરણ છે, સાયુજ્યના શબ્દ છે.
સાચો માનવ ધર્મ એક જ ખરો, લગ્ને રહો સાર્થકમ્ .. (૪)
આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતા એટલે શબ્દ, સૂર અને સંગીતના સ્વામી, અલખના આરાધક. સૈકાઓ થયાં, “જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા” એ પ્રભાતિયાંથી ગુજરાતીઓનું પરોઢ ઉઘડે છે. ખળખળ વહેતા ઝરણાં જેવું કર્ણપ્રિય અને સુમધુર ભજન. નરસિંહ મહેતા વિષે ઘણું લખાયું છે અને લખાતું રહેશે. તેમના પ્રેમપૂર્ણ હૃદયમાંપ્રાર્થનાનું કે ભજનનું કોઈ માળખું ગોઠવેલુંનહોતું રહેતું. એ તો બસ, શ્વાસ લેવા જેટલી સ્વાભાવિકતાથી પદો રચતાં. તેમની વાણી અંતરમાંથી સહજ સ્ફ઼ુરી ઊઠતી હતી.
આ ભજનમાં ખુદ ઇશ્વરની માનવીયતા બતાવવામાં આવી છે. કૃષ્ણને યશોદા દ્વારા સંબોધવામાં આવ્યો છે. નજર સામે દિકરાને પ્રેમથી ઊઠાડતી માતાનું એક ચિત્ર ઊભું થાય છે એ કલ્પના જ કેટલી કાવ્યમય છે! પણ ખરેખર યશોદા મા કૃષ્ણને જગાડે છે એટલો જ ભાવ છે ? ના; ઈશ્વર તો જાગેલો જ છે. જાગવાનું તો જગતે છે, માનવીએ સતત જાગૃત રહેવાનું છે. એનો ભીતરનો અર્થ છે કે યશોદાજી પોતાના અંતરને જગાડી રહ્યાં છે. “ત્રણસેં ને સાંઠ ગોવાળ ટોળે મળ્યા” એટલે કે ૩૬૦ દિવસ આપણે જાગતા રહીને કાર્યરત રહેવાનું છે. અહીં બીજું તત્ત્વવજ્ઞાન એ છુપાયેલું છે કે, ૩૬૦ ગોવાળિયા દ્વારા શરીરના ૩૬૦ સાંધા કે નસોને જાગતી રાખવાની વાત છે. વડો ગોવાળિયો તો જાગતો જ છે. ભૂમિનો ભાર જેણે વેઠ્યો છે અને કાળી નાગને જેણે નાથ્યો છે; એ તો અહર્નિશ જાગતો જ છે. પણ આપણે એ સાચી રીતે જાણી લેવાનું છે અને તો જ દહીંતણાં દહીંથરાં, ઘી તણાં ઘેબરાં અને કઢિયેલ દૂધ પીવાશે. કેટલી ઉચ્ચતમ વાત સહજ રીતે કરવામાં આવી છે. આપણે જ આપણા સાંસારિક કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત રહેવાનું છે.
કહેવાય છે કે, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ તેમને હાજરાહજૂર હતાં. હરિ સાથેના તેમના સંબંધમાં એક અદ્ભૂત રેશમી ગાંઠ હતી અને તેથી તો વ્યવહારું જગતમાં અનેક વખત તેમની હૂંડી સ્વીકારાઈ છે, લાજ સચવાઈ છે. “જમૂનાને તીર ગૌધણ ચરાવતાં…પંક્તિમાં તે કહે છે કે, જાગીને કાર્યરત રહેશો તો જ જીવનમાં મધુરી મોરલી વાગશે; તો જ આટીઘૂંટીમાંથી સરળ રીતે બહાર આવી શકાશે. નહિ તો ‘બૂડતા બાંયડી કોણ સાધશે ?” દુઃખને સમયે કોણ ઉગારશે ? કેટલી સીધી રીતે ઊંચી આધ્યાત્મિક વાત આ સંત કવિએ કરી છે? ઇશ્વરને માનવની સાવ નજીક મૂકી દઈને ખૂબ આશા આપી દીધી છે. “ભણે નરસૈંયો તારા ગુણ ગાઇ રીઝિયે”…સંપૂર્ણ સ્વૈછિક સમર્પણ અને તેમાં જ પરમ આનંદ. सर्वधर्मान्परित्यज्यमामेकंशरणंव्रज નો જ જાણે પડઘો..
જેના રોમેરોમમાં ભક્તિ છે એવા આ નરસિંહ મહેતા આર્ષ કવિ હતા તેમણે દૂરનું જોયું છે, અતિ ઝીણવટથી જોયું છે અને અતિ સાદી ભાષામાં સર્જ્યું છે. કદાચ તેથી જ આજે ૬ એક દાયકા પછી પણ તેમના પ્રભાતિયાંઓ અને ભજનો ગુજરાતીઓનાં હોઠ અને હૈયે ગૂંજતા છે. હજી આજે પણ માત્ર ઘેરઘેર નહિ, વ્યક્તિએ વ્યક્તિના મોબાઈલના રીંગટોનમાં આ પદ માનીતુ થઈ પડ્યું છે કે “જાગને જાદવા, કૃષ્ણ ગોવાળિયા”….શબ્દેશબ્દમાં લાલિત્ય છે, અર્થનું ગાંભીર્ય છે અને તાત્ત્વિક ઊંડાણ છે.
આ સીધા સાદા શબ્દોની પાછળ અનેક રહસ્યો છુપાયેલાં છે અને જેમજેમ અંતરયાત્રા થતી જાય તેમતેમ આ રહસ્યો ઊઘડતાં જાય છે. અત્રે યાદ આવે છે કે, જ્યારે નરસિંહ મહેતાના આ ભજનનો રસાસ્વાદ કરાવ્યો ત્યારે એક સહૃદયી ભાવકે એક વિચારણીય અભિપ્રાય ટાંકતા કહ્યું હતું કે, નરસિંહ મહેતાના આ ભજનનો પ્રથમ શબ્દ છે “જાદવા”. જાદવાનો અર્થ છે “યાદવા” અર્થાત યાદ કરનાર. આપણે બધા પરમાત્માનો અંશ જ છીએ. સમસ્યા કેવળ એટલી જ છે કે આપણે તે ભૂલી ગયા છીએ અથવા બેહોશ છીએ. જેથી યાદ માત્ર એ કરવાનુ છે કે આપણે સૌએ જાગવાનુ છે અને આપણું મૂળ સ્વરુપ આપણે જાણવાનું છે. એટલે નરસિંહ મહેતા કહે છે,”જાગને જાદવા”. જાગ અને યાદ કર.
બીજો શબ્દ છે “કૃષ્ણ” કૃષ્ણ શબ્દના ઘણા અર્થ થાય છે જેમાંનો એક અર્થ છે “કૃષિજ્ઞ” અર્થાત કુશળ ખેડુત. આપણને જે માટીનો દેહ મળેલ છે તે જમીનને ખેડવાની છે અને તે પણ એક કુશળ ખેડુતની માફક.
ત્રીજો શબ્દ છે “ગોવાળિયા”. “ગો” ના બે અર્થ છે એક તો ગાય અને બીજો “ઈન્દ્રીયો”. ગોવાળિયાનો અર્થ છે જેણે ઈન્દ્રીયોને વાળી તે. જે ભટક્યા કરે છે સંસારિક સુખદુખમાં. આ ઈન્દ્રિયોને આપણે દેહરુપી જમીનમાં ખેડાણ કરીને અને જાગૃતિપૂર્વક વાળી શકીએ છીએ; જેમ એક કુશળ ખેડુત તેના સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે તેમ.
ચોથો શબ્દ છે “ધેન” ધેનનો અર્થ છે ગોચર. જ્યાં આપણી ઈન્દ્રીયો ચરવા જતી રહે તે વાસનાઓનો અને સંસારનો પ્રદેશ. હવે આ પ્રથમ બે લીટીઓ વાંચવાથી વધુ ઑર આનંદ આવે છે..જાગને જાદવા, કૃષ્ણ ગોવાળિયા, તુજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે ?
નરસિંહ મહેતા કોઈ યુનિવર્સિટીમાં જઈને ભણ્યા ન હતા. પણ પ્રકૃતિની પરમ શકિત વિષેની શ્રદ્ધા અને ભક્તિમાંથી લાધેલા જ્ઞાની હતા અને એ જ જ્ઞાનની અનુભૂતિને કાવ્યમય રીતે વહેતી મૂકવાની તેમની સ્વયંભૂ કલાએ તેમને સંત-કવિ બનાવ્યા, તેમના પદોને અમર બનાવ્યાં. સાંપ્રત સમાજ હજી પણ જાગી શકે જો ‘’જાગને જાદવા” બરાબર સમજે તો…
સંતકવિની સ્વયંભૂ કલમને વંદન.
દર જન્મદિનની જેમ આ વર્ષે પણ મારી સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ અંગે આશ્ચર્યજનક ભેટ મળી. આમ તો વાંચતા-લખતાં રહેવું એ એક દૈનિક મનગમતી પ્રવૃત્તિ છે. પણ એ જ્યારે ક્યાંક કોઈ ખૂણે પોંખાય ત્યારે ખુશી જરૂર થાય.
આકાશવાણી, અમદાવાદના પૂર્વ નિયામક, શ્રી ભગીરથ પંડ્યાએ તેમના ‘કાવ્યસ્મૃતિ’ ઑડિયો મેગેઝીન માટે તૈયાર કરેલ ઍપિસોડ મોકલ્યો. તેમાં તેમણે ખાસ્સી જહેમત કરીને ઠેકઠેકાણેથી મારાં સાહિત્યિક પ્રદાન પર કેંદ્રિત વિગતો મેળવી પોતાના અવાજમાં રજૂ કરી છે.
સાહિત્યનાં કોઈપણ કાવ્યસ્વરૂપને શીખતાં પહેલાં તેનું મૂળ, ઉદ્ભવ, સ્વરૂપ, વિકાસ વગેરે વિષે જાણવું ખૂબ જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે દરેક કાવ્યપ્રકારનાં અંતર્ગત અને બાહ્ય સ્વરૂપ હોય છે. બાહ્યસ્વરૂપ માત્ર જે તે કાવ્યપ્રકારનું માળખું સમજાવે છે. પણ ખરું કાવ્ય તત્ત્વ અને ખૂબી આંતરસ્વરૂપમાં છે.
હાઈકુઃ મૂળઃ ઉદભવ,સ્વરૂપઅનેવિકાસઃ
કાવ્યવિશ્વમાં સૌથી નાનું સ્વરુપ છેહાઈકુ. હાઈકુ એ મૂળ જાપાનનો કાવ્યપ્રકાર છે.. સત્તરમીસદીમાં (૧૬૪૪–૧૬૯૪) બાશોનામનાકવિએ ‘હાઈકુ’ નુંસર્જનકર્યું. તેમણેતેને ‘હોક્કુ’ કહી. તેનો અર્થ થાય છે ‘પ્રારંભિક કડી’.પછીસમયજતાંતે ‘હાઈકાઈ ‘ નામેઓળખાઈ. તેમાંથીઅંતેનામથયું ‘હાઈકુ’!
એક અંગ્રેજી સાહિત્યકારે એને માટે સચોટ શબ્દ વાપર્યો છે,’સ્ટોપ-શોર્ટ’. “Stop-short” ! અર્થાત અહીં જ અટકો. કવિ શ્રી યોસેફ મેકવાન કકે છે કે, “ભાષાનાસંદર્ભેજાપાનીઝહાઈકુઅનેઆપણીભાષાનાહાઈકુવચ્ચેભિન્નત્વરહેવાનું. બંનેનીઅલગતાસીરરહેવાની. કારણકેબંનેભાષાઓનુંકુળઅલગછેને ? જાપાનીઝભાષાનાનામ,ક્રિયાપદ.વિશેષણો,ક્રિયાવિશેષણોવગેરેનાપદક્રમોનીગોઠવણીથીઅર્થસૂચવાયછે. એટલેત્યાંપદક્રમમહત્વનોછે. જ્યારેઆપણીગુજરાતીભાષામાંપ્રત્યયોવિનાડગનમૂકાય. પરિણામેભાષાઆલંકારિકબને. એટલેજાપાનીઝભાષાનીહાઈકુ–વિભાવનાઅહીંખપમાંનલાગે.
સ્નેહરશ્મિ પછી કેટલાંકે હાઈકુમાં યત્કિંચિત સર્જન કર્યું છે. આધુનિકસમયમાંપન્નાનાયકેઘણાંસુંદરહાઈકુસર્જ્યાછે. તેમનો ‘અત્તરઅક્ષર’ ખૂબમનભાવનસંગ્રહબન્યોછે.
સ્વરૂપઃઆંતર અને બાહ્યઃ
ત્રણ પંક્તિ- ૧૭ અક્ષર- ૫-૭-૫. હાઈકુ એક ચમકારો-ઝબકારો હોય એટલું નાનું કદ ધરાવે છે. છતાં એમાં અપાર શક્તિ રહેલી જણાય છે. હાઈકુનીપ્રથમશરતએછેકેએપ્રકૃત્તિનાતત્ત્વોથીશબ્દચિત્રરચાય. હાઈકુઅણુમાંવિરાટનુંદર્શનકરાવે. એ માત્ર ૫-૭-૫ અક્ષરોથી રચાયેલું “ફ્લેટ સ્ટેટ્મેન્ટ” (સીધું વિધાન) ન જ હોવું જોઈએ.
સત્તર અક્ષરોમાં, જાણે પીંછીના એક જ લસરકે ચિત્ર દોરી દેવાનું, ને છતાં એમાંથી ઉભી થતી ‘ઈમેજ’ દ્વારા વિશ્વની કોઈ એક અજાયબી મનોજગતમાં સ્થાપી દેવાની !! એમ બને ત્યારે જ એ સાચું કાવ્ય ગણાવી શકાય. ત્રણ પંક્તિમાં જ બધું આવી જાય છે, ને કાવ્ય પૂર્ણતાને પામી જાય છે ! ત્યાં સ્ટોપ થતાં જ એક ઈમેજ પ્રબળતાથી ભાવકચિત્તમાં ઝબકી ઉઠે છે જે એને ક્યાંનો ક્યાંય લઈ જાય છે. શાંત જળમાં પડતી એક કાંકરી જેમ અનેક વર્તુળો ઉભાં કરી દે કે આકાશમાં થતો એક તેજલીસોટો એની પાછળ ગડગડાટ સર્જી દે તે રીતે હાઈકુના સત્તર અક્ષર પૂરા થતાં જ એક ઈમેજ, એક કલ્પન પ્રગટીને વાચકના મનમાં ભાવશૃંખલા જગવી જાય છે. આટલી મર્યાદિત અક્ષર-સંખ્યામાં આખી કાવ્યકૃતી રચવી એ બહુ સંયમ અને વિવેક માગી લેનારી બાબત છે. હાઈકુમાં વસ્તુ બોલે છે, કવિ નહિ. સિદ્ધહસ્ત કવિઓ કહે છે કે હાઈકુનો અર્થ આંખથી સંભળાય..હા, આંખથી સંભળાય અને કાનથી જોવાય !!
ત્રણ પંક્તિઓ જ વામનનાં વિરાટ ત્રણ પગલાં જેવી સાબિત થાય.
કક્કો એવો ઘેરો ઘૂંટ્યો, કદીયે એ ના છૂટ્યો. સ્વરો સઘળા સંગે લઈને, વ્યંજનોમાં ઘૂમ્યો.
રેતી,માટી,પથ્થર માફક,અક્ષર વળગે સજ્જડ, એકમેકની સંગ મળીને રચે ઈમારત ફક્કડ.. હરે,ફરે ને ખેલે ખેલ,અંદર જાણે મેજીક મહેલ, માત્રાઓની સહેલ માણતો, પાક્કો પાયો કરતો ચાલ્યો, કક્કો એવો ઘેરો ઘૂંટ્યો, કદીયે એ ના છૂટ્યો.
બારાખડીની બારી ખોલી, હવા-ઉજાસ તો પહોંચે છેક,
શબ્દ રૂમઝૂમ નાચે લયબદ્ધ, પાંચે તત્ત્વો કેવાં નેક! તેજપુંજથી પલળું રોજ,અર્થ-નીરથી નીતરું રોજ, મનને હશે શેની આ ખોજ!! કે રુંવેરુંવે ઝુમ્યો, ના તૂટ્યો. કક્કો એવો ઘેરો ઘૂંટ્યો, કદીયે એ ના છૂટ્યો.
